كه مملكت ايران نسبت به ساير ممالك روى زمين ويران است . حضرت مستطاب اجل ، كه داراى عنوان بلند وزارت داخله هستند ، بايد بر حسب تكليف و مقتضيات آن مقام عالى ، از تمامى مهمات امور داخليهء مملكت آگاهى داشته اوقات شبانروزى خود را به آبادى مملكت و فراهم آوردن اسباب مزيد شكوه ملك و راحتى سكنه صرف فرمايند . حالا بفرماييد ببينيم در كدامين شهرى از شهرهاى اين مملكت وسيع ، بيمارخانه‌اى بنا نهاده‌ايد ؟ و يا دار العجزه و مسكن ايتامى ساخته و براى تربيت اطفال بىكس ملت دار الصنايعى پرداخته‌ايد ؟ و در كدامين قصبه از قصبات وطن ، براى تسهيل نقليات ، راه‌هاى شوسه درست كرده و اسباب ترقى و تسهيل زراعت و فلاحت ، را ، كه مايهء حيات ملك و ملت است ، فراهم آورده‌ايد ؟ در باب ترقى تجارت مملكت - كه دولت‌هاى بزرگ دقيقه‌اى از آن غفلت نكرده ، بلكه ميليون‌ها پول در راه توسيع آن خرج نموده‌اند و در موقع اقتضا براى حصول آن مقصود خون‌ريزىها كرده‌اند - چه اقدامات مجدّانه از شما سر زده است ؟ آيا هيچ خبر داريد كه ساليانه از امتعهء ايران چه‌قدر به خارج حمل و نقل مىشود ، يا چه‌قدر مال التجاره از خارج داخل اين ملك مىشود ؟ عجبا ! هيچ به خاطر مبارك عالى خطور كرده است تدبيرى به كار برده باشيد كه مقدار امتعه و محصولات داخله كه به خارجه مىرود بيش از آن باشد كه از خارجه به مملكت داخل مىشود ، تا دخل وطن را بر خرج آن غلبه روى داده رعيت را بدان وسيله توانايى حاصل آيد و خزانهء دولت آباد گردد ؟ چرا بايد رعيت ايران تا جزئيات لوازم زندگانى محتاج خارجه باشند ؟ آيا شمع كافورى را خداى به صنعت كاملهء خود اختصاص داده يا كار بشر است ؟ مگر قند از آسمان مىبارد ؟ عجبا ! خاك ممالك ايران استعداد رويانيدن چغندر و يا نيشكر را ندارد ؟ مگر پيه گاو و گوسفند ايران ، مانند پيه مواشى و دواب ملل خارجه قابل تصفيه نيست ؟ يا للعجب ! مگر اين همه پنبهء ايران ، كه به كرورها به خارج مىبرند ، كفايت ملبوس اهالى آن را نمىكند ؟ جناب وزير ! شما از مقدار نفوس و جمعيت ايران ، هيچ خبر داريد ؟ از مقدار توالد و تناسل ، كه مايهء بقا و دوام قوميت و مليت ماست ، آگاه هستيد ؟ آيا تاكنون اسباب مهاجرت اين‌همه ايرانى را كه به ممالك روس و عثمانى و هند پراكنده مىشوند ، تحقيق فرموده تدبيرى براى منع آن به كار برده‌ايد ؟ چرا اقدامات به كار نمىبريد كه براى رفع احتياج ملت اقلا در بعض ولايت‌هاى مناسب فابريك‌هاى مختصر به نام سركار ساخته و پرداخته گردد ؟ خواهيد فرمود كه ساختن فابريك وظيفه و تكليف وزير نيست . سلمنا ! لكن تدبير احداث آن و تشويق نمودن ملت و ضامن شدن به حفظ حقوق رعيت ، كار وزير با كفايت و خردمند با انصاف است . به خداى ! در ممالك خارجه